۱
تاریخ انتشار :
يکشنبه ۲۳ اسفند ۱۳۹۴ ساعت ۱۱:۲۲

روسیه و چین در آسیای مرکزی: «انتخاب استراتژیک» یا «اجبار ژئوپلیتیک»؟

روسیه و چین در آسیای مرکزی: «انتخاب استراتژیک» یا «اجبار ژئوپلیتیک»؟
دیدبان روسیه: هنگامی که از پدیده ظهور قدرت‌ های بزرگ در نظام بین‌ الملل سخن به میان می‌ آید، یکی از موضوعات مهم مورد بحث به عنوان ویژگی رفتاری مشترک این قدرت‌ ها، آن است که افزایش چشمگیر ظرفیت‌ ها و توانایی‌ های یک بازیگر در عرصه داخلی، همواره با بازتاب‌ هایی در محیط پیرامونی همراه بوده است. چین یکی از همین بازیگران است که روند قدرت‌ گیری و «خیزش» آن توجه بسیاری از نظریه‌ پردازان و تحلیل‌ گران را به خود معطوف کرده است. در این چارچوب، منطقه آسیای مرکزی، یکی از مناطقی است که چین به طور سنتی و از دوران بسیار دور ارتباطات نزدیکی با آن داشته و دارای جنبه‌ های قوی پیوند با این منطقه است. فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ و باز شدن فضای آسیای مرکزی، زمینه مساعدی را برای برقراری مجدد پیوند‌ها میان چین و جمهوری‌ های تازه استقلال یافته فراهم کرد. از آن زمان تاکنون، این پیوندها در ابعاد گوناگون رو به گسترش بوده است.  
 
به موازات توسعه روابط چین با آسیای مرکزی طی سال‌ های اخیر، یکی از سوالات جدی که به صورت مستمر مطرح شده، این بوده که ماهیت روابط پکن با جمهوری‌ های منطقه چیست؟ آیا آن‌ گونه که در اغلب تحلیل‌ ها اشاره می‌شود، تنها جنبه اقتصادی پیوندها با این منطقه – آن هم به طور خاص در بحث از منابع انرژی منطقه – مورد توجه چین قرار دارد و یا دستور کار گسترده‌ تری در میان است؟ سوال دیگری که در پیوند با همین بحث مطرح می‌شود و نوع پاسخگویی به پرسش نخست، در پاسخ به این سوال نیز نقشی تعیین‌ کننده دارد، این است که روند توسعه روابط چین با منطقه، چه تأثیری بر جایگاه قدرت مسلط سنتی در آسیای مرکزی – یعنی روسیه خواهد داشت – و روند موجود، تعامل روسیه و چین را در آسیای مرکزی به چه شکلی رقم خواهد زد؟
 
در پاسخ به پرسش نخست باید گفت که بر خلاف تحلیل‌ های غالب، روابط چین با آسیای مرکزی محدود به جنبه اقتصادی نبوده، بلکه در سال­ های اخیر در تمامی ابعاد رشد و گسترش داشته است. در بعد امنیتی، از سال ۲۰۰۲ به بعد، چین مجموعه‌ ای از قراردادهای نظامی و امنیتی با دولت‌ های آسیای مرکزی به امضا رسانده که شامل اعطای کمک‌های نظامی قابل توجه به قزاقستان و قرقیزستان، قرارداد استرداد مجرمین با این دو کشور، قرارداد همکاری در مبارزه با افراط‌ گرایی، تجزیه‌ طلبی و تروریسم با ازبکستان و تاجیکستان، افتتاح «مرکز منطقه‌ ای مبارزه با تروریسم» سازمان شانگهای در تاشکند و اجرای رزمایش‌ های مشترک سالانه با کشورهای آسیای مرکزی بوده است.
 
در حوزه اقتصاد، این توسعه روابط در بخش‌ های انرژی، تجارت و سرمایه‌ گذاری و حمل و نقل قابل مشاهده است. در بخش انرژی، تمرکز چین بر ساخت شبکه‌ای ۴۲۰۰ کیلومتری از خطوط لوله نفت و گاز بوده که از غرب چین تا شانگهای امتداد می‌یابد. در بخش تجارت، چین عملاً توانسته جای روسیه را به عنوان مهم‌ ترین شریک تجاری کشورهای منطقه بگیرد. حجم تجارت چین با کشورهای منطقه که در سال ۲۰۰۶ به بعد تقریباً هر سه سال یکبار به دو برابر افزایش یافته و این روند افزایش، به طور مستمر ادامه داشته است. در حوزه سرمایه‌ گذاری نیز فقط در سال ۲۰۱۳ مجموعه قراردادهایی به ارزش بیش از ۴۸ میلیارد دلار میان چین و چهار کشور از مجموع پنج کشور منطقه به امضا رسید. فعالیت چین در حوزه حمل و نقل در منطقه نیز در موضوع ایجاد راه‌های جدید، از جمله خطوط آهن به منظور تسهیل ارتباط با کشورهای منطقه و ماورای آن نمود پیدا کرده و طرح پکن برای ایجاد «جاده ابریشم جدید»، مهمترین نمود توجه چین به منطقه از این منظر به شمار می‌ رود. در ‌‌نهایت، روابط چین با آسیای مرکزی در حوزه فرهنگی نیز طی سال‌ های اخیر رشد محسوسی داشته که تأسیس و توسعه «مدارس کنفسیوس» در کشورهای منطقه – که در حال حاضر تعداد آن‌ها به ۱۰ عدد رسیده – شاهدی بر این ماجرا است.
 
بر این اساس، می‌ توان گفت که به ویژه در حدود یک دهه اخیر، چین توانسته خود را به عنوان یک بازیگر مهم و تأثیرگذار در تمامی ابعاد در منطقه مطرح کند. اکنون سوال اینجاست که با توجه به نقش‌آفرینی سنتی روسیه در آسیای مرکزی به عنوان قدرت مسلط، این توسعه نفوذ همه‌جانه چین، با چه واکنشی از جانب روسیه روبرو شده و یا خواهد شد؟
 
در پاسخ به این سوال باید گفت زمانی که پای مقایسه دو قدرت بزرگ فعال در آسیای مرکزی به میان بیاید،  می‌ توان مشاهده کرد که روسیه طی سال‌ های اخیر روندی رو به افول را چه از جنبه عناصر قدرت ملی و چه از جنبه نفوذ منطقه‌ای – به طور خاص در آسیای مرکزی – تجربه کرده و این در حالی است که رشد عناصر قدرت ملی چین همچنان به طور مستمر ادامه داشته است. از سوی دیگر، در شرایطی که روسیه از حدود دو سال پیش به واسطه بحران اوکراین یکی از تیره‌ ترین دوره‌های روابط خود را با غرب سپری کرده و در مسائل خاورمیانه نیز به طور کامل در مقابل رویکردها و سیاست‌های غربی قرار دارد، این کشور – دستکم در میان‌مدت – منشأ اصلی تهدید علیه خود را از سمت غرب می‌بیند، نه شرق و اولویت سیاست‌ های امنیتی خود را بر جلوگیری از محدود شدن خود توسط ایالات متحده و ساختارهای غربی قرار داده است.
 
در چنین شرایطی، روسیه اصولاً نمی‌تواند نسبت به توسعه نفوذ چین در منطقه آسیای مرکزی حساسیت بیش از حدی از خود نشان دهد؛ زیرا منزوی شدن هرچه بیشتر مسکو از سوی کشورهای غربی، نزدیک شدن بیشتر به چین را در پی داشته که نمود آن در قالب قراردادهای مهم اقتصادی منعقد شده میان پکن و مسکو، به ویژه پس از وقوع بحران اوکراین قابل مشاهده است. توسعه روابط روسیه و چین در دوره پس از بحران اوکراین به حدی بوده که در تحلیل‌های مختلف، از شکل‌ گیری یک «همکاری استراتژیک» میان طرفین سخن به میان می‌آید که بر شش محور انرژی، تجارت، همکاری‌ های صنعتی و فناورانه، امور مالی، حوزه نظامی و حوزه سیاسی و دیپلماتیک استوار است.
 
بر این اساس، می‌ توان گفت چین در جهت توسعه نفوذ خود در منطقه آسیای مرکزی با یک قدرت رقیب در حال افول و – به طور فزاینده – وابسته به خود روبروست و فضای رقابت در منطقه به طور کامل به نفع پکن است. با این وجود، یقیناً نمی‌توان چنین پنداشت که در حلقه‌های سیاستگذاری روسیه، نفوذ چین در آسیای مرکزی به عنوان امری به کلی مطلوب و خوشایند ارزیابی می‌شود. جالب اینجاست که هرچند یکی از سیاست‌ های مدنظر روسیه برای تقابل با غرب، توسعه «همگرایی اوراسیایی» است، طرح‌های همگرایانه روسیه در منطقه نیز نه تنها سبب محدود شدن نفوذ چین در آسیای مرکزی نمی‌شود، بلکه در عمل آن را تسهیل هم می‌کند. در شرایطی که روسیه به دنبال حضور کشورهای آسیای مرکزی در اتحادیه گمرکی مدنظر خود است، چین از آن به عنوان ابزاری برای افزایش منفعت اقتصادی خود استفاده می‌کند. طرح «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» نیز برای چین دارای جذابیت است؛ زیرا برقراری رژیم تجارت آزاد در آسیای مرکزی، شرایط بهتری را برای جریان یافتن کالا‌ها و سرمایه چینی به منطقه فراهم می‌کند.
 
در مجموع، روند همکاری و تعامل فعلی روسیه با چین در آسیای مرکزی، بیشتر نوعی «اجبار ژئوپلیتیک» است تا «انتخاب راهبردی». اما با توجه به روند موجود در توسعه روابط پکن با منطقه از یک سو و استمرار تنش‌ها در روابط روسیه با غرب، نمی‌توان انتظار داشت که در بلندمدت، روسیه حتی در صورت برداشته شدن این اجبار نیز دیگر توان رقابت با چین در آسیای مرکزی و بازیابی جایگاه سابق خود را در منطقه داشته باشد. شاید یک «آسیای مرکزی چینی» چیزی باشد که در بلندمدت انتظار روس‌ها را می‌کشد.

نویسنده: دکتر حمیدرضا عزیزی، استاد میهمان دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی؛
 
منبع: همشهری دیپلماتیک


پایان نوشتار/
کد مطلب: ۱۴۹
مولف :
مرجع : همشهری دیپلماتیک
نام شما

آدرس ايميل شما